Cố Lương y Đặng Văn Cáp (1894–1984)

Đặng Văn Cáp — còn có tên là Đặng Văn Linh — sinh năm 1894 ở Thượng Lộc, Can Lộc, Hà Tĩnh, nay là xã Đồng Lộc, tỉnh Hà Tĩnh. Ông lớn lên trong một gia đình nho học yêu nước, nhiều đời làm nghề bốc thuốc chữa bệnh, cứu người. Nghề thuốc với gia đình ông không chỉ là kế sinh nhai, mà là một cách sống, một cách hành xử với đồng bào mình.

Truyền thống ấy hòa cùng khí chất yêu nước của một vùng đất giàu truyền thống khoa bảng và cách mạng. Cha ông, cụ Đặng Văn Hữu, từng tham gia phong trào Cần Vương chống Pháp và đã đưa cụ Phan Đình Phùng về nhà mình chữa bệnh. Câu chuyện ấy in dấu trong tuổi thơ của người con trai họ Đặng: y thuật và lòng yêu nước, ngay từ đầu, đã là hai mặt của một con đường.

Con đường ấy đưa ông rời quê hương, sang đất Xiêm (Thái Lan) hoạt động trong cộng đồng Việt kiều, tiếp tục làm nghề thuốc bắc — nghề vừa nuôi sống mình, vừa trở thành vỏ bọc và cơ sở hoạt động cách mạng trong những năm tháng đầy bất trắc.

Cuối mùa thu năm 1928, tại Xiêm, Đặng Văn Cáp gặp một người được gọi là “ông Thầu Chín”. Ông vui sướng khi biết ông Thầu Chín chính là lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc. Từ cuộc gặp lịch sử ấy, ông được sát cánh bên Người một thời gian khá dài trên đất Xiêm. Những kỷ niệm đầu tiên được gặp Bác Hồ in đậm trong ký ức và đi theo ông suốt cả cuộc đời hoạt động cách mạng.

Trong hồi ký, ông viết: “Năm 1929, tôi ở với Bác vừa đúng tròn 1 năm. Tôi phụ trách hiệu thuốc bắc. Bác cùng ở với tôi trong hiệu thuốc liền từ tháng 1 – 6/1929”. Cũng theo hồi ký ấy, sau chuyến đi vắng của Bác, khoảng tháng 3/1930, ông đang đi cày thì được gọi về — và ngay hôm đó, ông được Bác công nhận là đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam.

Năm 1934, ông bị bắt; đến tháng 6/1935 bị trục xuất sang Trung Quốc, cùng với vợ là bà Nguyễn Thị Kẹo, nữ đảng viên từng tham gia phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh năm 1930. Tại Nam Ninh, Đặng Văn Cáp tiếp tục hoạt động trong phong trào yêu nước và được bầu làm Bí thư Chi bộ Việt kiều.

Tháng 5/1940, ông gặp lại lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc. Sau khi thăm hỏi sức khỏe và tình hình bà con Việt kiều ở Xiêm, Bác giao cho ông làm liên lạc giữa các đồng chí Đảng ta với các đồng chí Đảng bạn Trung Quốc. Những ngày ở Côn Minh, ông được Bác chỉ bảo, dặn dò tỉ mỉ, nhất là cách nắm tình hình: người làm liên lạc phải nhớ trong óc, không được viết ra giấy.

Tháng 6/1940, khi Chính phủ Pêtanh ở Pháp đầu hàng phát xít Đức, Bác khẳng định thời cơ cho cách mạng Việt Nam đã đến, mọi người phải tìm cách về nước ngay. Cuối năm 1940, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc cùng các đồng chí Phạm Văn Đồng, Phùng Chí Kiên, Đặng Văn Cáp và một số đồng chí khác rời Quế Lâm tìm đường về nước. Trưa ngày 28/1/1941 — mùng 2 Tết Tân Tỵ — đoàn vượt Cột mốc 108 về đến Pác Bó, Cao Bằng.

Con đường đón Bác về nước, theo hồi ký của ông, “thật gian khổ, khó khăn và không kém phần nguy hiểm. Phải dò dẫm từng đoạn, thấy thật an toàn mới tiếp tục đi”. Dù qua thành phố hay xuyên rừng, mọi người đều phải hóa trang: có lúc Bác đóng vai nhà báo Trung Hoa “Tân văn ký giả”, mặc complê, nói tiếng Trung Quốc và tiếng Pháp; đồng chí Phạm Văn Đồng đóng vai phiên dịch; Đặng Văn Cáp và anh em đóng vai người đi đường.

Ở Pác Bó, ông được giao in tài liệu, giao dịch, vận động và kết nối với đồng bào địa phương để xây dựng cơ sở cách mạng vững chắc, giúp đỡ lương thực. Công việc hằng ngày phải trèo đèo, lội suối hàng chục cây số, nhưng ông không ngại khó, luôn tin rằng Bác đã trở về Tổ quốc thì nhất định dân tộc sẽ sớm thoát khỏi ách thực dân, phong kiến.

Điều kiện thời tiết vùng núi khắc nghiệt, sương muối bao phủ, độ ẩm trong hang đá rất cao; thực phẩm hằng ngày chủ yếu là cháo bẹ và măng rừng. Bác thường xuyên ốm, sức khỏe bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Đặng Văn Cáp đã dùng chính kiến thức y học cổ truyền của mình, túc trực chăm sóc Bác, lặn lội khắp các cánh rừng Pác Bó tìm cây thuốc nam có tác dụng giải cảm, bồi bổ.

Nhận thấy cây ổi rừng rất tốt cho đường ruột, ông hái búp ổi non, rửa sạch rồi đun nước uống hằng ngày cho Bác và các đồng chí. Sự tận tụy ấy đã giúp Bác duy trì được sức khỏe, vượt qua ốm đau để tiếp tục chèo lái con thuyền cách mạng Việt Nam đi đến thắng lợi.

Trước khi sang Trung Quốc “bàn việc lớn”, Bác căn dặn ông: “Chú là người biết làm thợ rèn, chú phải chú ý nghề đó để khi có dịp là rèn giáo mác cho du kích”. Từ lời dặn ấy, Tổng bộ Việt Minh giao cho ông phụ trách xây dựng xưởng vũ khí tại vùng Lũng Hoàng, sau đổi tên là Lam Sơn.

Cách mạng Tháng Tám thành công, ngày 20/9/1945 ông nhận lệnh của Trung ương về Hà Nội làm thư ký biên dịch tiếng Trung và chăm sóc sức khỏe Bác Hồ. Ngày 1/10/1945, khi ông về đến Hà Nội thì Bác đang sốt. Thấy Bác gầy, ông không cầm nổi nước mắt; rất tế nhị, đợi các bác sĩ đi khỏi, ông mới vào bắt mạch, cắt thuốc cho Bác uống, sau đó Bác đỡ nhiều.

Thời kỳ thù trong giặc ngoài, ông cùng anh em bảo vệ khéo léo ngăn mọi mưu đồ quấy rầy Hồ Chủ tịch. Ít hơn Bác 4 tuổi và có vóc dáng gần giống Bác, ông được tổ bảo vệ chọn đóng giả Bác Hồ — một cách hóa trang khiến mạng lưới mật vụ xảo quyệt không tài nào phân biệt được ai là vị đứng đầu Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tháng 3/1946, trước lúc đi Pháp ký Tạm ước, Bác chỉ thị cho ông cùng anh em phát triển “Lò rèn lô cốt đỏ”; từ đó “Binh công xưởng Ké Cáp” đã sản xuất nhiều loại vũ khí phục vụ cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp.

Sau Chiến dịch Cao – Bắc – Lạng, ông được Bác cử sang Trung Quốc làm Biện sự sứ ở Quảng Tây; tháng 10/1951 được giao phụ trách Trường Thiếu sinh quân Việt Nam tại Quế Lâm. Năm 1957, ông về nước, làm việc tại Cao Bằng cho đến năm 1960 thì chuyển hẳn sang công tác y học cổ truyền dân tộc.

Từ đây, người thầy thuốc của Bác Hồ trở thành người tổ chức của cả một nền y học. Trong hơn 20 năm với cương vị Phó Chủ tịch rồi Chủ tịch Hội Y học cổ truyền Việt Nam, ông có công lớn đào tạo cho nước nhà nhiều thầy thuốc tâm đức trong sáng — trong đó có việc gửi Giáo sư Nguyễn Tài Thu sang Trung Quốc học tập, một quyết định để lại dấu ấn lâu dài cho ngành châm cứu Việt Nam.

Hơn nửa thế kỷ hoạt động cách mạng, ông từng là đại biểu Quốc hội khóa II, khóa III, Ủy viên Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và được tặng thưởng nhiều huân chương cao quý. Nhưng với ông, vinh dự lớn nhất là được gần gũi, phục vụ Bác Hồ qua nhiều thời kỳ, ở nhiều địa điểm — từ những ngày Người hoạt động trên đất Xiêm đến cuộc hành trình gian khổ trở về Tổ quốc cứu dân, cứu nước.