Cố Lương y Đặng Văn Cáp – Người cận vệ, người thầy thuốc của Bác Hồ và Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam

Có những con người dành trọn cuộc đời để phục vụ đất nước không bằng súng đạn, mà bằng những thang thuốc và sự tận tụy lặng thầm. Cố Lương y Đặng Văn Cáp (1894 – 1984) là một nhân vật tiêu biểu như vậy: người cận vệ, người thầy thuốc chăm sóc sức khỏe Chủ tịch Hồ Chí Minh, và sau này là Chủ tịch Hội Y học cổ truyền Việt Nam — tiền thân của Hội Đông y Việt Nam ngày nay.

Trưa ngày 28/1/1941, mùng 2 Tết Tân Tỵ, trong đoàn cán bộ vượt Cột mốc 108 đưa lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về Pác Bó, Cao Bằng có một người thầy thuốc gốc Hà Tĩnh. Người ấy đã đi cùng Bác từ những ngày hoạt động trên đất Xiêm năm 1928, và sẽ còn đi cùng cách mạng Việt Nam thêm gần nửa thế kỷ nữa.

Nhân dịp hướng tới 80 năm Hội Đông y Việt Nam, chuyên trang A80 giới thiệu chân dung một trong những người đặt nền móng cho tổ chức và sự nghiệp y học cổ truyền Việt Nam hiện đại.

Người cận vệ, người thầy thuốc của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Đặng Văn Cáp — còn có tên là Đặng Văn Linh — sinh năm 1894 tại Thượng Lộc, Can Lộc, Hà Tĩnh (nay là xã Đồng Lộc, tỉnh Hà Tĩnh), trong một gia đình nho học yêu nước, nhiều đời làm nghề bốc thuốc cứu người. Cha ông, cụ Đặng Văn Hữu, từng tham gia phong trào Cần Vương và đưa cụ Phan Đình Phùng về nhà mình chữa bệnh. Với gia đình ấy, y thuật và lòng yêu nước từ đầu đã là hai mặt của một con đường.

Con đường đó đưa ông sang đất Xiêm (Thái Lan), hoạt động trong cộng đồng Việt kiều và tiếp tục làm nghề thuốc bắc — vừa là kế sinh nhai, vừa là vỏ bọc cách mạng. Cuối mùa thu năm 1928, ông gặp một người được gọi là “ông Thầu Chín”, và vui sướng khi biết đó chính là lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc.

“Năm 1929, tôi ở với Bác vừa đúng tròn 1 năm. Tôi phụ trách hiệu thuốc bắc. Bác cùng ở với tôi trong hiệu thuốc liền từ tháng 1 – 6/1929.”
— Hồi ký của cố Lương y Đặng Văn Cáp

Khoảng tháng 3/1930, ông được Bác công nhận là đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam. Năm 1934 ông bị bắt, tháng 6/1935 bị trục xuất sang Trung Quốc; tại Nam Ninh, ông được bầu làm Bí thư Chi bộ Việt kiều. Tháng 5/1940, gặp lại Bác ở Côn Minh, ông được giao làm liên lạc giữa các đồng chí Đảng ta với Đảng bạn Trung Quốc, với lời dặn tỉ mỉ: người làm liên lạc phải nhớ trong óc, không được viết ra giấy.

Cuối năm 1940, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc cùng các đồng chí Phạm Văn Đồng, Phùng Chí Kiên, Đặng Văn Cáp và một số đồng chí khác rời Quế Lâm tìm đường về nước. Hành trình ấy, theo hồi ký của ông, “thật gian khổ, khó khăn và không kém phần nguy hiểm. Phải dò dẫm từng đoạn, thấy thật an toàn mới tiếp tục đi”. Trưa 28/1/1941, đoàn về đến Pác Bó.

Búp ổi rừng và những ngày Pác Bó

Ở Pác Bó, sương muối bao phủ, hang đá ẩm thấp, bữa ăn chủ yếu là cháo bẹ và măng rừng; Bác thường xuyên ốm. Đặng Văn Cáp dùng chính kiến thức Đông y của mình, túc trực chăm sóc Bác, lặn lội khắp các cánh rừng tìm cây thuốc nam giải cảm, bồi bổ. Nhận thấy cây ổi rừng rất tốt cho đường ruột, ông hái búp ổi non đun nước cho Bác và các đồng chí uống hằng ngày.

Cách mạng Tháng Tám thành công, ngày 20/9/1945 ông nhận lệnh Trung ương về Hà Nội làm thư ký biên dịch tiếng Trung và chăm sóc sức khỏe Bác Hồ. Ngày 1/10/1945 về đến nơi thì Bác đang sốt; thấy Bác gầy, ông không cầm nổi nước mắt, tế nhị đợi các bác sĩ đi khỏi mới vào bắt mạch, cắt thuốc — sau đó Bác đỡ nhiều.

“Bác về đây tuy đã có nhiều bác sĩ, nhưng chính anh phải theo dõi sức khỏe của Bác.”
— Đồng chí Trường Chinh giao nhiệm vụ cho Đặng Văn Cáp, tháng 10/1945

Ít hơn Bác 4 tuổi và có vóc dáng gần giống Bác, ông còn được tổ bảo vệ chọn đóng giả Hồ Chủ tịch trong thời kỳ thù trong giặc ngoài. Vốn biết nghề thợ rèn, theo lời dặn của Bác, ông được Tổng bộ Việt Minh giao xây dựng xưởng vũ khí tại vùng Lũng Hoàng, sau đổi tên là Lam Sơn; từ tháng 3/1946, “Binh công xưởng Ké Cáp” đã sản xuất nhiều loại vũ khí phục vụ kháng chiến chống thực dân Pháp.

Từ người thầy thuốc của Bác Hồ đến Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam

Sau Chiến dịch Cao – Bắc – Lạng, ông được Bác cử sang Trung Quốc làm Biện sự sứ ở Quảng Tây; tháng 10/1951 phụ trách Trường Thiếu sinh quân Việt Nam tại Quế Lâm. Năm 1957 ông về nước, làm việc tại Cao Bằng, và đến năm 1960 thì chuyển hẳn sang công tác y học cổ truyền dân tộc.

Từ đây, người thầy thuốc của Bác Hồ trở thành người tổ chức của cả một nền y học. Hơn 20 năm trên cương vị Phó Chủ tịch rồi Chủ tịch Hội Y học cổ truyền Việt Nam (các nhiệm kỳ III, IV, V, giai đoạn 1957 – 1975), ông tập trung vào ba việc lớn: xây dựng tổ chức Hội, đào tạo đội ngũ và phát triển nền Đông y nước nhà.

Ông có công lớn đào tạo cho đất nước nhiều thầy thuốc tâm đức trong sáng — trong đó có việc gửi Giáo sư Nguyễn Tài Thu sang Trung Quốc học tập, một quyết định để lại dấu ấn lâu dài cho ngành châm cứu Việt Nam. Hơn nửa thế kỷ hoạt động cách mạng, ông từng là đại biểu Quốc hội khóa II, khóa III và Ủy viên Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Nhưng với ông, vinh dự lớn nhất không nằm ở chức vụ. Đó là được gần gũi, phục vụ Bác Hồ qua nhiều thời kỳ, ở nhiều địa điểm — từ những ngày Người hoạt động trên đất Xiêm đến cuộc hành trình gian khổ trở về Tổ quốc cứu dân, cứu nước.

Những dấu ấn nổi bật

• Đồng hành cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh từ đất Xiêm (1928) đến Pác Bó.
• Cùng đoàn đưa Bác Hồ về nước ngày 28/1/1941.
• Người thầy thuốc trực tiếp chăm sóc sức khỏe Bác Hồ.
• Xây dựng xưởng vũ khí Lam Sơn và “Binh công xưởng Ké Cáp”.
• Chủ tịch Hội Y học cổ truyền Việt Nam — nay là Hội Đông y Việt Nam.
• Đại biểu Quốc hội khóa II, khóa III.
• Ủy viên Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
• Huân chương Độc lập hạng Nhất và nhiều huân chương cao quý khác.

Di sản còn mãi với nền Đông y Việt Nam

Cố Lương y Đặng Văn Cáp qua đời ngày 22/2/1984, hưởng thọ 90 tuổi, an táng tại Nghĩa trang Mai Dịch, Hà Nội. Ngày 28/1/2026, gia đình ông nằm trong số các gia đình được Tổng Bí thư Tô Lâm gặp mặt tri ân vì những đóng góp đưa Bác Hồ về nước năm 1941.

Nhìn lại chặng đường 80 năm Hội Đông y Việt Nam, câu chuyện của ông nhắc thế hệ hôm nay một điều giản dị: nghề thuốc cổ truyền lớn lên cùng vận mệnh dân tộc, và người thầy thuốc giỏi trước hết phải là người tận tụy. Từ búp ổi rừng ở Pác Bó đến những lớp lương y được đào tạo bài bản sau này, di sản ông để lại là tinh thần gắn y đức với trách nhiệm công dân.

Đó cũng là mạch nguồn mà Hội Đông y Việt Nam tiếp nối trong hành trình bảo tồn, kế thừa và phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam hôm nay.

Đọc thêm

• Hồ sơ đầy đủ: Cố Lương y Đặng Văn Cáp (1894–1984)
• Chuyên mục: Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam qua các thời kỳ
• Chuyên mục: 80 năm hành trình
• Lễ kỷ niệm 80 năm Hội Đông y Việt Nam

Độc giả có thể tìm hiểu đầy đủ cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp của Cố Lương y Đặng Văn Cáp tại chuyên mục “Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam qua các thời kỳ” trên website A80.

Bài viết thực hiện theo tư liệu của Thạc sỹ, Bác sỹ Trần Thị Tới — Phó Ban Chuyên môn Hội Đông y Việt Nam; hồi ký của cố Lương y Đặng Văn Cáp và tư liệu, hình ảnh do gia đình cung cấp.